ام الكتاب ، يا عبارتند از همين دو مرحله از وجود ، و يا مبدء آن دو . هر چه باشد اين مساله كه امرى و يا اراده اى از ناحيه خداى تعالى ظاهر گردد كه خلاف آن توقع مىرفت ، مساله ايست واضح كه جاى هيچگونه ترديد در آن نيست . و آنچه ما به نظرمان مىرسد اين است كه نزاع در ثبوت بداء - هم چنان كه از احاديث ائمه اهل بيت ( ع ) برمىآيد - و نفى آن ، هم چنان كه ديگران معتقدند ، نزاعى است لفظى كه با كمى دقت خود به خود از بين مىرود . و به همين جهت بود كه ما در اين كتاب بحث جداگانه اى اختصاص به اين مساله نداديم ، با اينكه روش ما اين بود كه براى هر مساله علمى بحثى اختصاص دهيم . دليل ما بر اينكه نزاع در بداء نزاع لفظى است ، اين است كه آنهايى كه منكر آنند ، چنين استدلال مىكنند كه قول به بداء مستلزم تغير علم خداست ، و حال آنكه اين استلزام در بداء ما آدميان است ، و در ما است كه مستلزم تغير علم است ، و اما بداء به آن معنايى كه در روايات آمده مستلزم چنين اشكالى نيست . و در الدر المنثور است كه حاكم از ابى درداء نقل كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) آيه را به صورت * ( « يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ » ) * - بدون تشديد باء - قرائت مىكرد « 1 » . و همو آورده كه ابن مردويه از ابى هريره روايت كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) در تفسير جمله * ( « نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها » ) * فرمود : مقصود از ناقص كردن اطراف زمين ، از بين بردن علماء است « 2 » . و در مجمع از امام صادق ( ع ) روايت آورده كه در ذيل همين جمله فرمود : مقصود مرگ علماء و فقهاء و اخيار است « 3 » . و در كافى به سند خود از محمد بن على از شخصى كه او اسم برده ، از جابر از ابى جعفر ( ع ) روايت كرده كه فرمود : على بن الحسين ( ع ) همواره مىفرمود : اين كلام خدا كه فرمود : * ( « أوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها » ) * سرعت مرگ ، و يا كشته شدن ما خاندان رسالت را بر نفس من گوارا مىكند ، آن گاه فرمود : مقصود از « نقص اطراف »

--> ( 1 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 68 ، ط بيروت . ( 2 ) الدر المنثور ، ج 4 ، ص 68 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 6 ، ص 300 ، ط تهران .